PhongDai.comPhóng Đại
Bản quyền, quyền hình ảnh và đạo đức

Dùng ảnh cũ đã phục hồi để in sách, làm triển lãm: xin phép, ghi nguồn, chú thích

Đưa ảnh cũ đã phục hồi vào sách kỷ niệm, gia phả, triển lãm làng hay trường: ai cần đồng ý, ghi nguồn thế nào, chú thích phần AI vẽ lại và giữ hồ sơ ảnh.

Volunteers in a village community hall in Hung Yen hanging large blank framed photo prints along a whitewashed wall, wide shot from the doorway, soft overcast light

Đưa ảnh cũ đã phục hồi vào một cuốn sách hay một cuộc triển lãm là chuyển tấm ảnh từ phạm vi gia đình ra công chúng, nên cần ba thứ: sự đồng ý của những người có quyền, nguồn ảnh ghi rõ, và chú thích trung thực về phần đã phục hồi. Ba thứ này ít tốn kém nếu làm từ đầu, và rất tốn công nếu sách đã in xong mới bị phát hiện thiếu.

Bài này dành cho ban liên lạc cựu học sinh làm sách kỷ niệm ngày thành lập trường, hội đồng gia tộc làm kỷ yếu dòng họ, nhóm tình nguyện làm triển lãm ảnh xưa của làng, xã. Nội dung là nguyên lý chung về quyền tác giả và quyền hình ảnh, không thay thế ý kiến pháp lý; với ấn phẩm phát hành rộng hoặc có bán, nên tra quy định hiện hành về xuất bản và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Ba lớp quyền nằm trong một tấm ảnh cũ

Mỗi tấm ảnh cũ có thể chứa nhiều lớp quyền khác nhau. Khi gom ảnh cho ấn phẩm, hãy xét từng lớp thay vì chỉ hỏi "ảnh này của ai".

Lớp quyềnThuộc về aiCâu hỏi cần trả lời
Quyền tác giả của ảnh gốcNgười chụp hoặc người được chuyển giao quyềnAi chụp, còn trong thời hạn bảo hộ không, có tìm được người giữ quyền không
Quyền hình ảnh của người trong ảnhNgười được chụp, hoặc gia đình nếu người đó đã mấtNgười trong ảnh hoặc gia đình có đồng ý ảnh xuất hiện công khai không
Quyền với bản phục hồiNgười phục hồi có thể có quyền với phần sáng tạo của mình, tuỳ mức độ và thoả thuậnTiệm hoặc người phục hồi có đồng ý cho dùng trong ấn phẩm không, ghi tên thế nào
Điều kiện của nơi giữ ảnhBảo tàng, kho lưu trữ, thư viện, nhà trườngBản quét lấy từ nơi đó có kèm điều kiện sử dụng, phí, ghi nguồn không

Với sách gia đình chỉ in vài chục cuốn tặng con cháu, phần lớn các lớp này được giải quyết tự nhiên trong họ hàng. Với ấn phẩm của trường, của xã hay sách có bán, nên lập bảng theo dõi riêng cho từng ảnh.

Ảnh do ai chụp: thợ ảnh, phóng viên hay người trong nhà

Ảnh cũ trong các gia đình Việt Nam thường có ba nguồn. Thứ nhất là ảnh chụp ở tiệm ảnh, do thợ ảnh là tác giả. Thứ hai là ảnh do người trong nhà hay bạn bè tự chụp bằng máy cá nhân, tác giả là người đó và quyền thường được truyền lại cho con cháu. Thứ ba là ảnh cắt từ báo, tạp chí, ảnh của cơ quan đơn vị, ảnh của phóng viên chiến trường, thuộc về tác giả hoặc tổ chức đã đăng.

Nguồn thứ ba là nhóm cần thận trọng nhất khi đưa vào sách. Một tấm ảnh lớp học cắt từ tờ báo địa phương năm 1980 vẫn có thể còn trong thời hạn bảo hộ, và tổ chức kế thừa tờ báo đó có thể vẫn giữ quyền. Ảnh của các kho lưu trữ, bảo tàng thường kèm quy định về ghi nguồn và cho phép sử dụng; lấy ảnh từ trang của họ về in sách mà không hỏi là cách dễ gặp rắc rối nhất.

Với ảnh tiệm ảnh, việc tìm lại thợ ảnh sau vài chục năm thường không khả thi. Cách làm hợp lý là ghi chú nguồn tốt nhất có thể, chẳng hạn "ảnh chụp tại một tiệm ảnh ở thị xã cũ, khoảng năm 1975, gia đình ông A cung cấp", và giữ lại hồ sơ cho thấy ban biên tập đã cố gắng tìm người giữ quyền. Điều này không xoá được rủi ro, nhưng thể hiện thiện chí nếu có ai lên tiếng sau này.

Gom ảnh cho ấn phẩm: quy trình cho ban biên tập

Khi ảnh đến từ hàng chục gia đình, sự lộn xộn là nguyên nhân của hầu hết các sai sót. Một quy trình gọn giúp ban biên tập kiểm soát được:

  1. Phát cho mỗi người gửi ảnh một phiếu ngắn: tên người gửi, ảnh của ai chụp, chụp năm nào ở đâu, người trong ảnh là ai, người gửi có đồng ý cho dùng trong ấn phẩm không.
  2. Đặt mã cho từng ảnh ngay khi nhận, ví dụ theo năm và số thứ tự, và ghi mã đó vào phiếu.
  3. Quét ảnh gốc ở độ phân giải cao, trả lại ảnh giấy cho gia đình càng sớm càng tốt, kèm biên nhận.
  4. Lập bảng theo dõi: mã ảnh, nguồn, tình trạng đồng ý, đã phục hồi chưa, ai phục hồi, có dùng AI không.
  5. Với ảnh có người còn sống xuất hiện rõ mặt, liên hệ hỏi trực tiếp nếu ảnh sẽ in ở trang lớn hay làm bìa.
  6. Chốt danh sách ảnh dùng, loại bỏ những ảnh không rõ nguồn hoặc gia đình chưa đồng ý.

Bảng theo dõi tưởng là việc thừa nhưng là thứ đầu tiên bạn cần khi có người hỏi "ai cho phép in ảnh mẹ mình". Với những câu hỏi như vậy, ban biên tập trả lời bằng hồ sơ thì nhẹ nhàng hơn rất nhiều so với trả lời bằng trí nhớ.

Viết chú thích ảnh phục hồi trong sách và triển lãm

Nội dung tấm ảnh. Ai, ở đâu, khi nào, đang làm gì. Nếu không chắc năm chụp, ghi "khoảng" hoặc một khoảng năm, đừng đoán chính xác một con số.

Nguồn ảnh. Ảnh của gia đình ai cung cấp, của kho lưu trữ nào, do ai chụp nếu biết. Đây là phần thể hiện sự tôn trọng với người giữ ảnh.

Mức độ phục hồi. Một dòng ngắn: "đã phục hồi vết xước", "đã vá phần rách góc phải", "khuôn mặt được làm nét bằng AI", "đã tô màu, màu là phỏng đoán". Với triển lãm, có thể đặt bản gốc nhỏ cạnh bản phục hồi.

Người phục hồi. Ghi tên người hoặc tiệm phục hồi nếu họ muốn, vừa đúng quyền đứng tên vừa giúp người xem biết ai chịu trách nhiệm về phần chỉnh sửa.

Thông tin chưa xác minh. Khi tên người trong ảnh chỉ là lời kể của một người, có thể ghi "theo lời kể của gia đình". Cách ghi này mời người xem khác bổ sung, và thường triển lãm ảnh xưa là dịp người ta nhận ra người thân của mình.

Triển lãm ảnh xưa của làng, của trường: những chuyện tế nhị

Triển lãm khác sách ở chỗ ảnh được in to, treo ở nơi đông người, và người xem có thể đứng trước ảnh của chính ông bà mình. Ảnh có người đã mất trong hoàn cảnh đau buồn, ảnh chụp ở thời kỳ khó khăn của gia đình, ảnh có người nay đã bỏ làng đi xa và không muốn nhắc lại quá khứ: tất cả đều cần hỏi ý gia đình trước khi phóng to treo lên.

Ảnh có trẻ em cũng cần chú ý, dù đứa trẻ trong ảnh năm xưa nay đã thành người lớn. Ảnh tắm sông, ảnh không mặc áo đầy đủ, ảnh bị phạt đứng góc lớp có thể là kỷ niệm vui với người này nhưng lại là điều ngại ngùng với người kia. Nguyên tắc đơn giản là người trong ảnh còn sống thì hỏi họ.

Nếu triển lãm có chụp lại ảnh để đăng lên trang của trường hay của xã, các bản chụp đó lại là một lần công bố mới. Khi gửi phiếu đồng ý, nên hỏi luôn cả việc đăng lên mạng, để không phải đi hỏi lại từng gia đình sau sự kiện.

Ảnh lấy từ kho lưu trữ, bảo tàng, thư viện

Nhiều ấn phẩm địa phương cần ảnh từ các kho lưu trữ, bảo tàng tỉnh hay thư viện để bổ sung bối cảnh. Những điều nên kiểm:

  • Điều kiện sử dụng ghi trên trang hoặc trong văn bản cung cấp ảnh: được dùng cho ấn phẩm in không, có phải trả phí không, có giới hạn số lượng in không.
  • Cách ghi nguồn bắt buộc, thường gồm tên kho lưu trữ và mã tài liệu.
  • Có được phục hồi, cắt cúp, tô màu ảnh không; một số nơi yêu cầu giữ nguyên trạng.
  • Có cần gửi lại ấn phẩm cho nơi cung cấp ảnh không.
  • Bản có độ phân giải đủ để in: ảnh xem trên trang web thường nhỏ, bản in cần xin bản chất lượng cao theo thủ tục của nơi giữ ảnh.

Đừng tự ý tải ảnh từ trang của kho lưu trữ rồi đem đi phóng to bằng AI để in. Ngoài vấn đề quyền, bản AI từ một ảnh nhỏ thường có chi tiết sai, và cơ quan cung cấp ảnh sẽ không muốn tên mình xuất hiện cạnh một hình ảnh đã bị biến đổi.

Sách tặng, sách bán, triển lãm có vé: mức thận trọng khác nhau

Cùng một tấm ảnh, rủi ro tăng dần theo phạm vi phát hành và việc có thu tiền hay không. Bảng dưới giúp ban biên tập quyết định cần làm kỹ đến đâu.

Loại ấn phẩmPhạm viViệc nên làm thêm
Sách gia đình, kỷ yếu dòng họ in ítTrong họ hàngHỏi ý các nhánh có ảnh, ghi nguồn từng ảnh, giữ bảng theo dõi
Sách kỷ niệm trường tặng cựu học sinhVài trăm đến vài nghìn ngườiPhiếu đồng ý của người gửi ảnh, liên hệ người còn sống xuất hiện rõ mặt, ghi nguồn đầy đủ
Triển lãm miễn phí ở nhà văn hoáCông chúng địa phươngPhiếu đồng ý có cả việc đăng mạng, chú thích phần phục hồi, đặt bản gốc cạnh bản phóng to
Sách có giấy phép xuất bản, bán rộngToàn quốcHợp đồng hoặc văn bản cho phép của người giữ quyền, rà soát pháp lý trước khi in, làm việc với nhà xuất bản về quyền ảnh
Triển lãm có bán vé, bán bản inCó thu tiền từ chính tấm ảnhThoả thuận rõ với người giữ quyền tác giả và gia đình người trong ảnh, kể cả thù lao

Khi làm việc với nhà xuất bản, họ thường có biên tập viên kiểm quyền ảnh và sẽ hỏi hồ sơ nguồn của từng tấm. Bảng theo dõi ban biên tập làm từ đầu chính là thứ giúp thủ tục này đi nhanh, thay vì phải gọi lại cho từng gia đình khi sách đã sắp vào nhà in.

Câu hỏi thường gặp

In sách gia phả chỉ tặng trong họ có cần xin phép dùng ảnh không?

Với ảnh của chính gia đình trong họ, việc hỏi ý các nhánh có ảnh là đủ trong thực tế. Nếu sách có ảnh lấy từ báo, kho lưu trữ hay của người ngoài họ, vẫn nên xin phép và ghi nguồn dù chỉ in vài chục cuốn.

Không tìm được người chụp ảnh cũ thì có được in vào sách không?

Rủi ro vẫn còn, nhưng có thể giảm bằng cách ghi nguồn tốt nhất có thể, lưu hồ sơ đã cố gắng tìm người giữ quyền, và sẵn sàng bổ sung tên hoặc gỡ ảnh khi có người lên tiếng. Với sách bán rộng rãi, nên hỏi luật sư.

Ảnh đã phục hồi bằng AI có nên đưa vào sách lịch sử địa phương không?

Nếu dùng, phải ghi rõ đã phục hồi bằng AI và đặt cạnh hoặc lưu kèm bản gốc. Với ấn phẩm mang tính tư liệu, nhiều nơi chỉ nhận bản phục hồi nhẹ, không dựng lại khuôn mặt hay tô màu, để tránh làm sai lệch thông tin lịch sử.

Người phục hồi ảnh có quyền được ghi tên trong sách không?

Nên ghi nếu người phục hồi muốn, và nên thoả thuận từ đầu. Phần phục hồi có tính sáng tạo có thể được bảo hộ. Ghi tên còn giúp người xem biết ai chịu trách nhiệm về những chi tiết đã thay đổi.

Triển lãm ảnh xưa miễn phí có cần phiếu đồng ý của gia đình không?

Nên có. Triển lãm miễn phí vẫn là đưa hình ảnh của người khác ra nơi công cộng. Phiếu đồng ý ngắn, có hỏi luôn việc đăng ảnh lên mạng sau sự kiện, giúp ban tổ chức tránh những phàn nàn không đáng có.

Ảnh lấy từ trang của bảo tàng có in vào sách được không?

Tuỳ điều kiện của bảo tàng. Nhiều nơi cho phép với điều kiện ghi nguồn, xin phép bằng văn bản hoặc trả phí cho bản chất lượng cao. Đọc điều khoản trên trang hoặc liên hệ bộ phận phụ trách tư liệu trước khi in.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138