Tô màu ảnh đen trắng là phục dựng chứ không phải phục hồi: ảnh gốc không chứa thông tin về màu, nên mọi màu bạn thấy sau khi tô là do người hoặc máy chọn. AI tô màu đoán khá tốt những thứ có màu quen thuộc như trời, cây, da người, nhưng thường đoán sai màu áo, màu tường, màu xe, màu đồ vật. Một bản tô màu đáng tin là bản có màu được hỏi lại từ người đã chứng kiến, tô có chừng mực, và được ghi rõ là ảnh đã tô màu.
Bài này dành cho người muốn tô màu ảnh ông bà, cha mẹ để in tặng, đặt trong album hay chia sẻ cho họ hàng. Mục tiêu là một tấm ảnh màu vừa đẹp vừa trung thực trong giới hạn có thể, không khiến con cháu về sau tưởng đó là ảnh màu chụp từ thời ấy.
Vì sao máy tô màu hay sai, và sai ở đâu
Công cụ AI tô màu học từ rất nhiều ảnh màu có sẵn: trong đó, trời thường xanh, cỏ thường xanh lục, da người có sắc ấm. Khi gặp ảnh đen trắng, nó dựa vào hình dạng, độ sáng và bối cảnh để đoán màu có khả năng cao nhất. Với những vật có màu ổn định trong tự nhiên, cách đoán này cho kết quả khá thuyết phục.
Vấn đề là ở những thứ mà màu không suy ra được từ hình dạng. Một chiếc áo dài xám nhạt trên ảnh đen trắng có thể vốn màu xanh da trời, hồng phấn, vàng chanh hay trắng ngà: tất cả đều cho ra cùng một độ xám. Máy chọn màu "an toàn", thường là nâu, be, xanh nhạt, hoặc để màu loang lổ giữa hai lựa chọn. Tương tự với màu tường nhà, màu xe máy, màu khăn, màu hoa trong tay cô dâu.
Ngoài ra, máy hay làm tràn màu qua đường viền, như màu da lan sang cổ áo, màu lá lan sang tóc, và có xu hướng cho ra ảnh hơi ngả nâu, thiếu bão hoà, hoặc ngược lại, màu rực như ảnh mới chụp. Ảnh có nhiều người mặc đồng phục hay trang phục truyền thống có màu quy định cũng dễ bị tô sai, và sai kiểu này dễ gây hiểu lầm nếu ảnh được chia sẻ rộng.
Hỏi màu thật trước khi tô: hỏi ai, hỏi gì
Nguồn thông tin về màu tốt nhất nằm trong trí nhớ của người trong ảnh hoặc người cùng thời. Một buổi ngồi xem ảnh với ông bà, cha mẹ, cô chú là đủ để có phần lớn câu trả lời. Những câu nên hỏi:
- Hôm chụp ảnh này mặc áo màu gì, quần màu gì, có khăn hay nón không, màu gì?
- Ngôi nhà, bức tường phía sau sơn màu gì, cửa màu gì, mái lợp gì?
- Chiếc xe đạp, xe máy, đồ vật lớn trong ảnh màu gì, còn giữ không?
- Ảnh chụp mùa nào, giờ nào, ngoài trời hay trong hiệu ảnh?
- Có tấm ảnh màu nào khác chụp cùng người, cùng thời gian, cùng chỗ để đối chiếu không?
- Đồ vật trong ảnh có còn trong nhà không, như chiếc áo, cái tủ, bức tranh treo tường?
Ghi lại câu trả lời ngay bên cạnh tên tệp ảnh, kể cả câu "không nhớ". Khi hai người nhớ khác nhau, ghi cả hai. Những vật còn giữ được trong nhà là nguồn màu chắc chắn nhất: chụp nó dưới ánh sáng ban ngày để lấy màu tham khảo.
Tô màu bằng tay theo lớp
Tô bằng tay mất công hơn nhưng bạn quyết định từng màu. Có thể kết hợp: để AI tô một lượt làm nền, rồi sửa những vùng sai bằng tay theo các bước dưới.
- Bắt đầu từ bản đen trắng đã phục hồi sạch: hết xước, hết ố, tông xám cân đối. Tô màu lên ảnh còn vết bẩn sẽ khiến vết bẩn có màu, khó xử lý về sau.
- Mỗi vùng màu một lớp riêng, đặt chế độ hoà trộn "màu". Ở chế độ này, lớp chỉ thay sắc và độ bão hoà, giữ nguyên độ sáng của ảnh gốc, nên chi tiết và khối không bị mất.
- Tô theo thứ tự từ vùng lớn đến vùng nhỏ: nền, trời, tường, rồi quần áo, rồi da, cuối cùng là chi tiết như môi, mắt, đồ trang sức.
- Da người không phải một màu: má và mũi thường hồng hơn, trán và cằm vàng hơn, vùng quanh mắt hơi tối. Dùng hai ba lớp với độ phủ thấp để da có sắc độ.
- Kiểm đường viền ở mức phóng to: tóc, mép áo, ngón tay. Dùng mặt nạ mềm để màu không tràn.
- Giảm độ bão hoà chung một chút ở cuối. Ảnh tô màu thường đẹp và đáng tin hơn khi màu hơi trầm, gần với cảm giác ảnh màu thời xưa, thay vì rực rỡ.
Một giới hạn cần biết: vì độ sáng giữ nguyên, nếu chiếc áo vốn màu đỏ đậm mà trên ảnh đen trắng hiện xám nhạt (tuỳ loại phim nhạy màu khác nhau), tô đỏ đậm lên sẽ trông không tự nhiên. Khi màu được kể lại không khớp với độ xám, hãy chọn sắc nhạt hơn của màu đó và ghi chú.
Tô bằng AI hay bằng tay: so sánh theo tiêu chí
Hai cách không loại trừ nhau. Bảng dưới giúp bạn chọn mức kết hợp phù hợp với tấm ảnh và thời gian bạn có.
| Tiêu chí | AI tô tự động | Tô bằng tay | Kết hợp |
|---|---|---|---|
| Thời gian | Vài giây đến vài phút | Một đến vài buổi | Vừa phải |
| Trời, cây, da người | Thường hợp lý | Tốt nếu có kinh nghiệm | Giữ phần AI |
| Áo, tường, xe, đồ vật | Hay sai hoặc loang | Đúng theo lời kể | Sửa tay phần này |
| Tràn màu ở viền | Thường gặp | Kiểm soát được | Sửa bằng mặt nạ |
| Quyền riêng tư | Ảnh có thể phải tải lên máy chủ | Làm trên máy của bạn | Tuỳ công cụ |
Nếu dùng công cụ trực tuyến, đọc điều khoản lưu ảnh. Ảnh có trẻ em, ảnh người không muốn hình mình đi xa khỏi gia đình, nên tô bằng công cụ chạy trên máy hoặc cắt bớt người không liên quan trước khi tải lên.
Khi không ai còn nhớ màu: chọn màu có căn cứ
Với ảnh chụp từ rất lâu, người trong ảnh đã mất, người cùng thời không còn, bạn vẫn có vài căn cứ để chọn màu bớt tuỳ tiện. Căn cứ thứ nhất là chính độ xám trong ảnh: một vạt áo rất sáng thì không thể là màu nâu sẫm, một chiếc khăn rất tối khó mà là vàng nhạt. Căn cứ thứ hai là những ảnh màu khác của gia đình chụp gần thời điểm đó, chẳng hạn ảnh cưới của anh chị em cùng thế hệ, cho thấy màu quần áo, kiểu nhà, đồ đạc của nhà mình thời ấy.
Căn cứ thứ ba là vật thật còn lại: chiếc tủ thờ, bộ bàn ghế gỗ, ngôi nhà cũ nếu còn đứng, mảng tường đình làng trong ảnh. Chụp những thứ đó dưới ánh sáng ban ngày, lấy màu tham khảo, nhớ rằng màu sơn có thể đã được sơn lại. Căn cứ thứ tư là hiểu biết chung về thời kỳ, ví dụ những loại vải phổ biến, nhưng đây là căn cứ yếu nhất và dễ dẫn tới khuôn mẫu.
Khi không có căn cứ nào chắc, chọn màu trung tính và trầm: xám, be, nâu nhạt, xanh chàm nhạt cho quần áo; tránh những màu nổi bật như đỏ tươi, vàng chanh, xanh lá rực cho những vùng lớn. Một tấm ảnh tô màu trầm, ghi chú rõ là phỏng đoán, vẫn ấm áp và dễ chịu hơn một tấm màu sặc sỡ mà sai.
Ghi chú và gọi tên đúng: ảnh đã tô màu
Một tấm ảnh tô màu đẹp rất dễ bị chia sẻ đi mà không kèm lời giải thích. Vài năm sau, trong nhóm chat họ hàng hay trên mạng, nó có thể được hiểu là ảnh màu thật. Để tránh điều đó, hãy đặt tên tệp có chữ "to-mau", và ghi một dòng chú thích kèm theo mỗi khi chia sẻ, ví dụ: "Ảnh gốc đen trắng, chụp khoảng năm 1965, tô màu năm 2026 theo lời kể của bà; màu áo bà theo trí nhớ, màu tường là phỏng đoán."
Luôn giữ bản đen trắng đã phục hồi cạnh bản tô màu. Khi in tặng, có thể in cả hai, hoặc ghi chú ở mặt sau bản in. Với ảnh được dùng ngoài phạm vi gia đình, như in trong sách kỷ yếu, triển lãm ảnh của dòng họ, làng xã, việc ghi rõ là ảnh đã tô màu càng cần thiết, vì người xem không có cách nào tự biết.
Ảnh có giá trị tư liệu, như ảnh một sự kiện, một địa điểm đã thay đổi, ảnh có người mặc trang phục mang ý nghĩa riêng, nên tô màu thật thận trọng hoặc chỉ giữ bản đen trắng. Màu sai ở đây không chỉ là chuyện thẩm mỹ mà có thể làm sai lệch thông tin về một thời kỳ.
Những trường hợp nên để ảnh đen trắng
Không phải tấm ảnh nào cũng nên tô màu. Ảnh chân dung chụp ở hiệu ảnh với ánh sáng được dàn dựng kỹ thường đẹp nhất ở bản đen trắng; tô màu dễ làm mất chiều sâu ánh sáng mà người thợ ảnh đã tạo ra. Ảnh mà không ai còn nhớ màu gì, không có tư liệu đối chiếu, sau khi tô sẽ gần như hoàn toàn là phỏng đoán. Ảnh người đã mất mà gia đình quen nhìn ở bản đen trắng, đôi khi bản màu lại khiến người thân thấy xa lạ.
Cách hay là hỏi ý người trong gia đình trước khi tô và trước khi in lớn. Có người rất xúc động khi thấy ông mình "sống động" hơn trong ảnh màu, có người lại thấy không phải là ông. Cả hai cảm nhận đều chính đáng. Giữ cả hai bản, để mỗi người chọn bản mình muốn treo, là cách tôn trọng cả tấm ảnh lẫn những người yêu quý nó. Nếu in để tặng nhiều nhà trong họ, có thể đặt bản đen trắng ở mặt trước và in nhỏ bản tô màu ở trang kế bên, kèm dòng chú thích nguồn màu, để ai xem cũng thấy được cả hai và tự chọn cách nhớ về người trong ảnh.
Câu hỏi thường gặp
AI tô màu ảnh đen trắng có cho ra màu thật không?
Không. Ảnh đen trắng không lưu thông tin màu, AI chỉ đoán màu có khả năng nhất dựa trên hình dạng và bối cảnh. Màu trời, cây, da thường hợp lý; màu áo, tường, đồ vật hay sai. Kết quả là ảnh đã tô màu, không phải ảnh màu gốc.
Làm sao biết màu áo của bà trong ảnh cũ?
Hỏi chính bà hoặc người cùng thời, tìm ảnh màu khác chụp gần thời điểm đó, hoặc xem chiếc áo nếu còn giữ. Ghi lại lời kể kèm tệp ảnh, kể cả khi người kể không chắc. Không có nguồn nào thì nên chọn màu trung tính và ghi là phỏng đoán.
Có cần ghi chú khi chia sẻ ảnh đã tô màu không?
Nên ghi, vì người xem không thể tự biết đó là ảnh tô màu. Một dòng ngắn như ảnh gốc đen trắng, tô màu năm nào, theo nguồn nào là đủ. Đặt tên tệp có chữ tô màu để khi tệp bị chuyển đi, thông tin vẫn còn.
Tô màu bằng tay có khó không?
Không cần kỹ năng vẽ, nhưng cần kiên nhẫn. Dùng phần mềm có lớp, đặt chế độ hoà trộn màu, tô từng vùng rồi chỉnh mặt nạ ở viền. Một tấm chân dung đơn giản có thể xong trong một buổi; ảnh nhóm nhiều người lâu hơn.
Nên tô màu trước hay phục hồi vết hỏng trước?
Phục hồi trước. Xử lý xước, ố, rách trên bản đen trắng cho sạch, rồi mới tô màu. Tô lên ảnh còn vết hỏng sẽ làm vết hỏng có màu, sửa về sau khó hơn nhiều, và màu tô không đều.
Ảnh tô màu có nên in thay ảnh đen trắng gốc không?
Tuỳ ý gia đình, nhưng nên giữ cả bản đen trắng. Có người thích bản màu, có người thấy bản đen trắng mới đúng người thân của mình. In cả hai hoặc ghi chú mặt sau bản màu giúp tôn trọng cả hai cách nhìn.