Một nếp gấp trên ảnh giấy cũ thường không chỉ là vết hằn: lớp hình phía trên đã nứt theo đường gấp, có chỗ bong hẳn lộ nền giấy trắng. Vì vậy trên bản scan, nếp gấp hiện thành đường sáng chạy ngang qua mọi thứ trong ảnh. Cách làm liền là giảm vệt sáng ngay từ lúc quét, rồi vá dọc đường gấp theo từng đoạn, mỗi đoạn lấy mẫu từ chính vùng mà nó đi qua.
Bài này nói cả về những dạng hư hại cùng họ: rạn chân chim là mạng lưới vết nứt li ti trên ảnh để nơi khô nóng hoặc ảnh cong nhiều; góc ảnh bị gãy, bị bong; ảnh cong vênh khó quét phẳng. Phần nào làm trên giấy, phần nào làm trên bản số, và đâu là giới hạn để không biến ảnh thành một bức tranh vẽ lại.
Nếp gấp, rạn và gãy góc trông khác nhau thế nào
Nếp gấp hằn. Ảnh từng bị gập nhưng lớp hình chưa vỡ. Nhìn thẳng gần như không thấy, nghiêng ảnh mới thấy đường gờ. Trên bản scan có thể hiện thành vệt sáng nhẹ do mép gờ phản xạ đèn máy quét.
Nếp gấp vỡ lớp hình. Dọc đường gấp, lớp hình nứt thành những mảnh nhỏ, có chỗ bong ra lộ giấy. Đây là dạng phổ biến nhất ở ảnh từng nằm trong ví, gập đôi gửi kèm thư, kẹp trong sổ.
Rạn chân chim. Mạng lưới đường nứt mảnh phủ một vùng lớn, như mặt men gốm rạn. Thường do lớp hình co ngót khi khô, hay gặp ở ảnh cất trong môi trường khô nóng xen ẩm nhiều năm hoặc ảnh từng bị cuộn tròn.
Gãy góc, bong mép. Góc ảnh gãy gập vào, rách một miếng hoặc mất hẳn. Mép ảnh bị sờn, lớp hình bong thành dải dọc theo mép.
Ảnh cong vênh. Ảnh cuộn lại theo chiều lớp hình, khó nằm phẳng trên máy quét. Cố ép phẳng có thể làm nứt thêm, nhất là với ảnh đã giòn.
Trên giấy: những việc nên và không nên làm trước khi quét
Đừng cố vuốt thẳng nếp gấp hay ép phẳng ảnh cong bằng sách nặng. Lớp hình của ảnh cũ thường đã giòn; ép mạnh khiến các vết nứt có sẵn tách rộng thêm và sinh vết nứt mới. Với ảnh hơi cong, chỉ cần đặt lên mặt kính máy quét, hạ nắp từ từ, để sức nặng của nắp giữ ảnh. Với ảnh cong nhiều, cuộn tròn, cách an toàn hơn là chụp bằng điện thoại hoặc máy ảnh từ trên xuống, đặt ảnh trên nền phẳng, chấp nhận ảnh hơi cong rồi chỉnh phối cảnh trên phần mềm.
Làm phẳng ảnh đúng cách là việc có kỹ thuật riêng, thường dùng độ ẩm kiểm soát rồi ép giữa vật liệu thấm. Với ảnh quý, nên để người làm bảo tồn giấy và ảnh xử lý, vì làm sai có thể khiến ảnh dính hoặc lớp hình bong. Với mục tiêu phục hồi bản số, bạn thường không cần làm phẳng tấm ảnh giấy; một bản quét hoặc chụp cẩn thận là đủ.
Không dán băng keo lên mặt sau dọc nếp gấp để "giữ cho khỏi gãy". Băng keo thường ngả vàng, keo thấm vào giấy và để lại vết ố về sau, gỡ ra lại kéo theo lớp giấy. Nếu một góc đã gãy gần rời, để nó trong bao giấy cùng tấm ảnh, quét chung, vá trên bản số.
Quét để giảm vệt sáng của nếp gấp
Vệt sáng dọc nếp gấp đến từ hai nguồn: chỗ lớp hình bong lộ giấy trắng, và mép gờ của nếp gấp phản xạ đèn máy quét. Nguồn thứ nhất là mất thông tin thật, chỉ vá được. Nguồn thứ hai thì giảm được bằng cách thay đổi hướng chiếu sáng. Máy quét phẳng chiếu đèn từ một phía; nếp gấp song song với hướng đèn sẽ ít phản xạ hơn nếp vuông góc.
Cách làm: quét một lần ở hướng bình thường, rồi xoay ảnh 90 độ quét lần hai, cùng độ phân giải và cài đặt. Xoay bản thứ hai về đúng chiều, đặt chồng lên bản thứ nhất, căn khớp. Ở những đoạn nếp gấp mà một trong hai bản sạch hơn, dùng mặt nạ giữ phần của bản đó. Với ảnh nhiều nếp theo nhiều hướng, có khi cần quét bốn lần ở bốn hướng.
Nếu chụp bằng máy ảnh, đặt hai nguồn sáng hai bên, chiếu xiên khoảng 45 độ, không chiếu thẳng từ trên xuống. Ánh sáng xiên đều từ hai phía làm giảm bóng đổ của gờ gấp. Kiểm bằng cách nhìn qua màn hình máy trước khi chụp, di chuyển đèn tới khi đường gấp mờ nhất.
Vá dọc đường gấp: chia đoạn theo vùng
Một nếp gấp chạy ngang qua nhiều vùng khác nhau: nền trời, tóc, mặt, áo, nền đất. Vá cả đường bằng một cách sẽ để lại dải nhoè. Cách làm hiệu quả là chia đường gấp thành đoạn theo vùng.
- Tạo lớp trống để vá. Dùng bút đánh dấu sơ bộ trên một lớp khác, khoanh từng đoạn của nếp gấp theo vùng mà nó đi qua.
- Bắt đầu với các đoạn đi qua vùng phẳng như nền, trời, tường. Dùng công cụ chữa vết với đầu cọ vừa đủ phủ bề rộng vệt gấp, đi dọc theo đường gấp, lấy mẫu song song cách đó một khoảng ngắn.
- Đến đoạn đi qua vùng có hoa văn hoặc kết cấu, như áo kẻ sọc, lá cây, mái ngói, chuyển sang công cụ nhân bản, căn điểm lấy mẫu để hoa văn nối tiếp đúng nhịp.
- Đoạn đi qua khuôn mặt làm sau cùng, đầu cọ nhỏ, lấy mẫu từ vùng da sát cạnh, cùng phía sáng tối. Khi đường gấp cắt qua mắt, mũi hay miệng, chỉ nối lại nét bằng thông tin hai bên đường gấp; nếu một phần chi tiết đã mất, đừng vẽ thêm.
- Sau khi vá xong từng đoạn, thu nhỏ ảnh, nhìn lại đường gấp có còn thấy như một "vết sẹo" mờ không. Nếu còn, có thể do độ sáng hai bên đường gấp lệch nhau; dùng lớp đường cong có mặt nạ mềm để làm khớp.
Công cụ lấp theo nội dung tự động có ích với đoạn qua nền phẳng, nhưng hay tạo kết cấu lạ ở vùng phức tạp. Hãy dùng nó từng đoạn ngắn, kiểm lại, đừng chọn cả đường gấp rồi bấm một lần.
Rạn chân chim: làm mờ mạng nứt mà không làm mất kết cấu
Rạn chân chim khó hơn nếp gấp vì vết nứt không đi thành một đường mà phủ cả vùng, có khi cả tấm ảnh, với hàng trăm đường mảnh đan nhau. Vá tay từng đường gần như không khả thi. Cách làm thực tế là kết hợp ba lớp xử lý. Lớp thứ nhất dùng bộ lọc kiểu bụi và xước với bán kính nhỏ, ngưỡng vừa phải, chỉ hiện ra ở vùng phẳng như nền, áo trơn. Lớp thứ hai dùng công cụ chọn theo độ sáng để bắt những đường nứt sáng nổi rõ, nới vùng chọn thêm một hai điểm ảnh, rồi lấp có chọn lọc.
Lớp thứ ba dành cho khuôn mặt và tay: vá tay những đường nứt cắt qua mắt, mũi, miệng, môi, phần còn lại trên da chỉ làm nhạt bằng cách giảm tương phản cục bộ. Da người có kết cấu riêng, làm mịn quá sẽ biến mặt thành mặt nạ sáp, nhất là ở ảnh chân dung người lớn tuổi vốn có nếp nhăn thật.
Một lưu ý về thứ tự: rạn chân chim nên xử lý sau khi đã chỉnh tông, vì ở bản quét gốc còn nhạt, đường nứt và chi tiết thật khó phân biệt. Sau khi xử lý, thêm một chút hạt nhiễu đơn sắc rất nhẹ lên các vùng đã lọc để chúng không phẳng hơn phần còn lại của ảnh. Nếu dùng công cụ AI để khử rạn, đặt kết quả thành một lớp riêng và chỉ giữ lại ở vùng nền.
Chọn cách xử lý theo dạng hư hại
Tóm tắt cách xử lý và giới hạn của từng dạng hư hại cùng họ với nếp gấp.
| Dạng hư hại | Lúc quét | Trên bản số | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Nếp gấp hằn, chưa vỡ | Xoay ảnh quét lại để giảm phản xạ | Thường chỉ cần làm khớp độ sáng | Gần như sửa được hết |
| Nếp gấp vỡ lớp hình | Quét hai hướng, ghép phần sạch | Vá từng đoạn theo vùng | Chi tiết trên đường gấp là phỏng đoán từ hai bên |
| Rạn chân chim | Ánh sáng xiên đều hai phía | Bộ lọc bụi có mặt nạ, vá tay ở mặt | Khó sạch hoàn toàn, nên giữ một chút kết cấu |
| Góc gãy còn dính | Quét như bình thường | Vá đường gãy như nếp gấp | Sửa được tốt |
| Góc mất hẳn | Quét cả tấm, giữ nguyên | Lấp nền nếu chỉ là nền, hoặc cắt bỏ | Không dựng lại người, vật ở góc mất |
| Ảnh cong nhiều | Chụp từ trên xuống, không ép | Chỉnh phối cảnh, nắn cong | Có thể méo nhẹ ở mép |
Với rạn chân chim, mục tiêu hợp lý là làm mờ đi để ảnh dễ nhìn, không phải xoá sạch. Xoá sạch hoàn toàn thường kéo theo cả kết cấu da và vải, khiến ảnh trông như được vẽ lại.
Góc mất hẳn: lấp, cắt hay để nguyên
Khi một góc ảnh đã mất, bạn có ba lựa chọn. Nếu góc đó chỉ chứa nền như trời, tường, sàn, việc lấp lại từ vùng nền còn lại là hợp lý và không làm sai lệch nội dung. Nếu góc đó chứa một phần người hay vật, như bàn tay, vai áo, nửa khuôn mặt của người đứng ngoài cùng, mọi thứ bạn vẽ thêm đều là phỏng đoán; nên cân nhắc cắt khung nhỏ lại hoặc để nguyên phần mất.
Cắt khung là lựa chọn trung thực nhưng làm mất bố cục gốc và đôi khi cắt mất người. Để nguyên phần mất, tô bằng một màu trung tính nhạt, cũng là cách được nhiều nơi lưu trữ ảnh dùng, vì người xem hiểu ngay đó là chỗ hỏng. Lấp bằng AI cho ra hình liền lạc nhất nhưng phần lấp có thể có chi tiết không tồn tại, như thêm ngón tay, thêm hoa văn áo.
Với ảnh gia đình, bạn có thể làm cả hai bản: một bản lưu trữ để nguyên phần mất, một bản trưng bày đã lấp. Ghi rõ trong ghi chú bản trưng bày đã lấp vùng nào, bằng cách nào. Nếu lấp từ một ảnh khác chụp cùng người, cùng thời điểm, cũng ghi rõ nguồn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ép ảnh bị cong dưới sách nặng cho phẳng không?
Không nên với ảnh cũ. Lớp hình thường đã giòn, ép mạnh có thể làm nứt thêm. Với ảnh hơi cong, chỉ cần để nắp máy quét giữ. Ảnh cong nhiều thì chụp từ trên xuống rồi chỉnh trên phần mềm. Làm phẳng thật sự nên để người làm bảo tồn.
Vì sao nếp gấp hiện rõ trên bản scan hơn khi nhìn bằng mắt?
Đèn máy quét chiếu từ một phía, sát mặt ảnh, nên mép gờ của nếp gấp phản xạ mạnh thành vệt sáng. Thêm vào đó, chỗ lớp hình bong lộ giấy trắng. Xoay ảnh quét lại theo hướng khác thường làm giảm phần phản xạ.
Dùng công cụ lấp tự động cho cả đường gấp có được không?
Được với đoạn qua nền phẳng, nhưng đoạn qua khuôn mặt, tóc, hoa văn thì công cụ tự động hay tạo kết cấu lạ. Nên chia đường gấp thành đoạn, vùng phẳng dùng công cụ tự động, vùng chi tiết vá tay.
Rạn chân chim có xoá sạch được không?
Rất khó xoá sạch mà không làm mất kết cấu ảnh. Mục tiêu hợp lý là làm mờ để ảnh dễ nhìn. Dùng bộ lọc bụi có mặt nạ cho vùng nền, vá tay ở khuôn mặt, và chấp nhận một chút vết rạn còn lại.
Góc ảnh gãy nhưng còn dính, có nên dán lại bằng keo?
Không nên tự dán bằng băng keo hay keo thông thường vì sẽ ố và làm hỏng giấy về sau. Giữ nguyên trong bao giấy cùng tấm ảnh, quét cả tấm và vá đường gãy trên bản số. Ảnh quý cần gia cố thì nhờ người làm bảo tồn.
Phục hồi xong, đường gấp vẫn mờ mờ như vết sẹo, sửa thế nào?
Thường do độ sáng hoặc màu hai bên đường gấp lệch nhau. Thêm lớp đường cong hoặc mức sáng, mặt nạ mềm dọc một bên đường gấp, chỉnh cho khớp với bên kia. Kiểm bằng cách thu nhỏ ảnh và nhìn từ xa.