Ảnh cũ bị mốc, dính vào kính khung hay kẹt trong trang album keo có chung một nguyên nhân gốc: ẩm, và chung một nguyên tắc xử lý: đừng cố gỡ, lau hay bóc tấm ảnh giấy khi chưa biết rõ tình trạng của nó. Phần lớn trường hợp, bạn vẫn có được một bản số dùng tốt bằng cách quét hoặc chụp nguyên trạng, rồi làm sạch đốm mốc, vệt dính trên máy.
Khí hậu nóng ẩm, mùa nồm ở miền Bắc, mùa mưa kéo dài ở miền Nam khiến kiểu hư hại này rất phổ biến trong các gia đình Việt. Bài này giúp bạn nhận ra từng dạng, biết việc nào an toàn để tự làm, việc nào nên dừng, và cách xử lý trên bản số sau khi đã có bản quét.
Nhận ra mốc và phân biệt mốc còn sống với mốc đã khô
Hình dạng. Mốc trên ảnh thường là những đốm tròn lan ra, có lông tơ hoặc dạng bụi mịn, màu trắng, xám, xanh lục, có khi đen hay nâu. Đốm hay mọc ở mặt có hình, vì lớp keo trên ảnh là nguồn thức ăn cho nấm mốc.
Mốc còn sống. Đốm mềm, hơi ẩm hoặc nhớt, khi chạm nhẹ bằng que bông thì bị nhoè, có mùi ẩm mốc rõ. Ảnh vẫn đang nằm trong môi trường ẩm. Đây là lúc mốc tiếp tục ăn vào lớp hình nếu không được làm khô.
Mốc đã khô. Đốm khô, dạng bột, dễ bay khi thổi. Mốc đã ngừng phát triển nhưng vết nó để lại trên lớp hình, như những mảng bị ăn mòn, đổi màu, thì không tự hết.
Vết loang không phải mốc. Vệt nước, ố do keo, vết dầu tay có thể trông giống mốc nhưng không có lông tơ, không lan thành đốm tròn. Dùng kính lúp nhìn kỹ để phân biệt trước khi xử lý.
Việc an toàn với ảnh giấy bị mốc
Bào tử nấm mốc có thể gây kích ứng đường hô hấp, nhất là với người có bệnh hô hấp hay cơ địa dị ứng. Khi làm việc với ảnh mốc, đeo khẩu trang và găng tay, làm ở chỗ thoáng, và để trẻ nhỏ tránh xa. Tách ngay tấm ảnh mốc ra khỏi những tấm còn lành, đặt riêng trong bao giấy, không để chung hộp.
Với mốc còn sống, việc đầu tiên là làm khô từ từ: đặt ảnh ở nơi thoáng, khô, có thể dùng máy hút ẩm trong phòng, tránh phơi trực tiếp dưới nắng gắt hay sấy nóng, vì nhiệt và tia cực tím làm hỏng lớp hình và giấy. Khi mốc đã khô, có thể dùng chổi lông thật mềm phủi nhẹ lớp bột trên bề mặt, làm ngoài trời hoặc gần cửa sổ, hướng phủi ra ngoài.
Không lau ảnh bằng cồn, nước tẩy, giấm, khăn ướt hay bất kỳ hoá chất nào theo mẹo trên mạng. Lớp hình của ảnh cũ mềm ra khi ướt, nhiều loại bị trôi hoặc bị cồn làm nứt. Với ảnh quý, mốc nặng, mốc đã ăn qua lớp hình, nên tìm đến người làm bảo tồn giấy và ảnh; họ có cách xử lý và vật liệu phù hợp. Với mục tiêu có bản số, bạn chỉ cần mốc đã khô, bề mặt sạch bụi mốc rời, rồi quét như bình thường.
Ảnh dính vào kính khung và ảnh kẹt trong album keo
Ảnh treo trong khung kính nhiều năm, qua những mùa ẩm, thường bị dính lớp hình vào mặt kính. Khi bạn tháo khung, tấm ảnh không rời ra. Kéo ra lúc này gần như chắc chắn để lại một phần lớp hình trên kính, mất vĩnh viễn. Nếu ảnh đã dính, đừng tách. Lau sạch mặt ngoài của kính, đặt nguyên khung, mặt kính úp xuống máy quét nếu khung nhỏ, hoặc chụp từ trên xuống với ánh sáng xiên để tránh phản chiếu. Bản quét qua kính có thể hơi kém nét hơn một chút, nhưng giữ được toàn bộ hình. Việc tách ảnh khỏi kính là kỹ thuật của người làm bảo tồn.
Album keo, loại trang giấy có phủ keo và một lớp màng nhựa trong đè lên, rất phổ biến từ những năm 1980 đến 2000. Sau nhiều năm, keo ngả vàng, cứng lại, ảnh dính chặt vào trang; màng nhựa có thể ố và dính vào mặt ảnh. Nếu màng nhựa bóc ra dễ dàng mà không kéo theo gì, có thể bóc để quét mặt ảnh trực tiếp. Nếu thấy cưỡng lại, nghe tiếng giấy rách nhẹ hay thấy màu bám theo, dừng ngay và quét nguyên trang.
Có những mẹo gỡ ảnh khỏi album keo bằng cách luồn sợi chỉ mảnh phía sau, hay làm nóng nhẹ cho keo mềm. Những cách này có khi thành công, có khi làm rách mặt sau hoặc cong ảnh. Chỉ thử với ảnh ít quan trọng, đã có bản quét tốt, và dừng khi thấy cưỡng. Với tấm ảnh duy nhất của một người thân, bản quét nguyên trang an toàn hơn mọi mẹo gỡ.
Quét hoặc chụp qua kính và màng nhựa cho đỡ phản chiếu
Khi phải giữ nguyên tấm ảnh trong khung kính hay dưới màng nhựa album, chất lượng bản số phụ thuộc nhiều vào cách bạn xử lý ánh sáng. Với máy quét phẳng, mặt kính khung áp lên mặt kính máy tạo hai lớp kính, dễ sinh vân sáng loang hình cầu vồng ở chỗ hai mặt kính gần chạm nhau. Lót bốn góc khung bằng miếng bìa mỏng để hai mặt kính cách nhau một chút thường làm vân này biến mất, đổi lại ảnh có thể mềm đi một chút vì lệch khỏi mặt phẳng lấy nét của máy.
Với khung lớn hoặc trang album dày, chụp bằng điện thoại hay máy ảnh từ trên xuống là cách thực tế hơn. Đặt khung trên bàn trong phòng tối bớt, dùng hai đèn chiếu xiên từ hai phía, tắt đèn trần ngay trên đầu. Mặc áo tối màu và để máy song song với mặt ảnh; áo sáng màu và đèn trần là hai nguồn phản chiếu hay gặp nhất. Kiểm qua màn hình máy, nếu còn vệt sáng thì đổi góc đèn chứ đừng nghiêng máy, vì nghiêng máy làm méo hình.
Bụi và vết xước trên mặt kính khung sẽ hiện trong bản số rất giống vết trên ảnh. Lau kỹ mặt ngoài của kính bằng khăn sợi nhỏ trước khi chụp. Trên bản số, những chấm này thường sắc nét hơn hạt của ảnh vì nằm ở mặt phẳng khác, dựa vào đó để nhận ra và xoá.
Mỗi dạng hư hại do ẩm: việc nên làm với ảnh giấy và trên bản số
Bảng tóm tắt cách xử lý theo hai giai đoạn: giữ tấm ảnh giấy không hỏng thêm, rồi làm sạch trên bản số.
| Dạng hư hại | Với ảnh giấy | Trên bản số | Khi nào nhờ người làm bảo tồn |
|---|---|---|---|
| Mốc còn sống | Cách ly, làm khô từ từ, không lau | Đợi khô mới quét | Mốc lan rộng, ảnh quý |
| Mốc đã khô | Phủi nhẹ bằng chổi mềm | Lấp đốm, sửa vùng bị ăn mòn | Mốc đã ăn qua lớp hình ở mặt người |
| Ảnh dính kính khung | Không tách, quét hoặc chụp qua kính | Xử lý phản chiếu, bụi trên kính | Muốn tách ảnh khỏi kính |
| Ảnh kẹt album keo | Chỉ bóc màng nếu rời dễ, không thì để nguyên | Khử ố vàng của keo, phản chiếu màng | Ảnh duy nhất, keo dính chặt |
| Hai ảnh dính mặt vào nhau | Không tách | Quét mặt sau nếu có chữ ghi | Luôn nhờ nếu cần tách |
Hai tấm ảnh dính mặt vào nhau sau khi bị ngập nước là trường hợp khó nhất. Mọi cố gắng tự tách đều có nguy cơ mất cả hai hình. Giữ nguyên, để nơi khô, và hỏi người có chuyên môn.
Làm sạch đốm mốc và vệt dính trên bản số
Sau khi đã có bản quét, việc phục hồi đốm mốc giống xử lý bụi và vết nhỏ, nhưng có vài điểm riêng.
- Chỉnh tông và màu cho cả tấm trước. Đốm mốc thường có quầng màu khác nền; sau khi tông đúng, quầng hiện rõ hơn để xử lý.
- Với đốm nhỏ rời rạc, dùng công cụ chữa vết với đầu cọ lớn hơn đốm, phủ luôn cả quầng xung quanh. Chỉ xoá lõi đốm sẽ để lại vòng tròn mờ.
- Với vùng bị mốc ăn mòn, chi tiết đã nhạt hoặc mất, thử trước bằng lớp đường cong có mặt nạ để nâng tương phản vùng đó; nếu còn chút thông tin, nó sẽ hiện lại. Nếu không còn gì, lấp từ vùng lân cận.
- Với ảnh quét qua kính khung, kiểm kỹ những chấm sắc nét bất thường: đó có thể là bụi hay vết xước trên kính chứ không phải trên ảnh. Xoá như bụi.
- Với ảnh trong album keo quét nguyên trang, cắt riêng tấm ảnh, rồi xử lý vệt vàng do keo hoặc màng nhựa bằng cách cân màu hoặc trộn kênh, tương tự cách khử ố.
- Đốm mốc nằm trên khuôn mặt: xoá đốm nhưng không làm mịn cả vùng da; nếu đốm che mất mắt hay miệng, chỉ nối lại phần có thể suy ra chắc chắn và ghi chú phần đã dựng.
Công cụ AI phục hồi thường xoá đốm mốc khá tốt ở vùng nền. Ở khuôn mặt có nhiều đốm, AI hay làm da mịn và đổi nét. Giữ phần AI làm tốt bằng mặt nạ, khuôn mặt nên làm tay. Khi tải ảnh lên dịch vụ trực tuyến, cắt bớt phần có thông tin riêng không cần thiết.
Phòng mốc cho những tấm ảnh còn lại
Sau khi đã xử lý xong những tấm hỏng, hãy nhìn lại chỗ cất cả bộ ảnh. Tủ gỗ áp tường ngoài, ngăn kéo dưới gầm cầu thang, hộp các tông để dưới đất, gác xép mái tôn đều là chỗ dễ ẩm và nóng. Chuyển ảnh vào hộp có nắp làm bằng vật liệu không axit, đặt ở phòng ở có người sinh hoạt, cao hơn mặt sàn, không sát tường.
Trong mùa nồm hay mùa mưa, đóng cửa phòng cất ảnh vào những ngày ẩm, dùng máy hút ẩm nếu có. Gói hút ẩm có thể đặt trong hộp nhưng không đặt tiếp xúc trực tiếp với mặt ảnh, và cần thay định kỳ. Ảnh treo tường lâu năm nên có một lớp đệm giữa mặt ảnh và kính, như viền bìa cứng, để mặt ảnh không áp sát kính. Mỗi năm một hai lần, mở hộp kiểm tra, ngửi mùi, nhìn mép ảnh; phát hiện sớm một đốm mốc dễ xử lý hơn nhiều so với khi nó đã lan sang cả hộp.
Câu hỏi thường gặp
Lau ảnh mốc bằng cồn có được không?
Không nên. Cồn và nhiều hoá chất khác có thể làm trôi, nứt hoặc đổi màu lớp hình của ảnh cũ. Chỉ nên làm khô ảnh từ từ, đợi mốc khô rồi phủi nhẹ bằng chổi mềm. Ảnh quý bị mốc nặng thì nhờ người làm bảo tồn.
Ảnh dính vào kính khung có tách ra được không?
Tự tách thường làm mất một phần lớp hình dính lại trên kính. Cách an toàn là quét hoặc chụp nguyên khung qua mặt kính. Tách ảnh khỏi kính là kỹ thuật riêng, nên để người có chuyên môn làm nếu thật sự cần.
Phơi nắng có diệt được mốc trên ảnh?
Phơi nắng gắt không phải cách tốt. Nhiệt và tia cực tím làm phai màu, giòn giấy và cong ảnh. Nên làm khô ảnh ở nơi thoáng, khô, có thể dùng máy hút ẩm, tránh nắng trực tiếp và tránh sấy nóng.
Ảnh trong album keo có nên gỡ ra hết không?
Không cần gỡ nếu ảnh dính chặt. Quét nguyên trang vẫn cho bản số dùng tốt. Chỉ gỡ khi màng nhựa hoặc ảnh rời ra dễ dàng. Những mẹo gỡ bằng chỉ hay làm nóng chỉ nên thử với ảnh ít quan trọng đã có bản quét.
Đốm mốc đã xoá trên bản số có quay lại không?
Không. Bản số đã sửa không thay đổi. Nhưng trên tấm ảnh giấy, mốc có thể phát triển lại nếu cất ở chỗ ẩm. Vì vậy song song với phục hồi bản số, cần chuyển ảnh giấy sang nơi khô ráo, hộp không axit.
Làm việc với ảnh mốc có ảnh hưởng sức khoẻ không?
Bào tử mốc có thể gây kích ứng, nhất là với người có bệnh hô hấp hoặc dị ứng. Đeo khẩu trang, găng tay, làm ở chỗ thoáng, rửa tay sau khi xong. Nếu có triệu chứng khó thở, ho kéo dài sau khi tiếp xúc, nên đi khám.