Có, nếu là nén có mất dữ liệu như JPEG hay HEIC: mỗi lần nén, một phần chi tiết bị bỏ đi vĩnh viễn, dù số điểm ảnh giữ nguyên. Nén không mất dữ liệu như PNG thì giữ đúng từng điểm, đổi lại tệp ảnh chụp nặng hơn nhiều. Ở mức nén nhẹ, phần bị bỏ đi gần như mắt không thấy; ở mức nén mạnh hoặc nén đi nén lại nhiều lần, ảnh lộ khối vuông, viền nhoè quanh nét và dải màu loang ở bầu trời.
Điều này quan trọng với người định phóng to, in lớn hay làm nét ảnh, vì phần mềm phóng to sẽ phóng luôn cả những khuyết điểm do nén. Bài giải thích nén làm gì với ảnh, so sánh các định dạng phổ biến theo cách người dùng thường cần biết, và đưa ra quy trình đơn giản để ảnh của bạn ít bị hao nhất qua các lần chỉnh sửa và chia sẻ.
Vì sao ảnh phải nén
Một tấm ảnh 12MP nếu lưu thô, mỗi điểm ba thành phần màu, mỗi thành phần một byte, sẽ nặng khoảng 36 MB. Một chiếc điện thoại chụp vài nghìn tấm mỗi năm sẽ đầy bộ nhớ rất nhanh, và gửi một tấm như vậy qua mạng di động cũng mất nhiều thời gian. Nén là cách giảm dung lượng xuống còn vài MB hoặc ít hơn mà vẫn giữ được ảnh đủ đẹp để xem.
Có hai hướng nén. Nén không mất dữ liệu tìm những phần lặp lại trong ảnh, ví dụ một vùng tường trắng gồm hàng nghìn điểm giống nhau, và ghi gọn lại theo cách có thể khôi phục chính xác từng điểm. Cách này hiệu quả với hình vẽ, ảnh chụp màn hình, logo có mảng màu phẳng, nhưng với ảnh chụp thật nhiều sắc độ thì chỉ giảm được chừng một nửa dung lượng.
Nén có mất dữ liệu đi xa hơn: nó chủ động bỏ đi những thông tin mà mắt người ít nhận ra, rồi mới ghi gọn phần còn lại. Nhờ vậy tệp có thể nhỏ hơn bản thô hàng chục lần. Cái giá là phần bị bỏ đi không bao giờ lấy lại được. Hầu hết ảnh chụp bằng điện thoại và ảnh trên mạng đều thuộc nhóm này.
JPEG và HEIC bỏ đi những gì
Bớt thông tin màu trước tiên. Mắt người nhạy với độ sáng hơn nhiều so với sắc màu. Nhiều bộ nén tách ảnh thành phần độ sáng và phần màu, rồi lưu phần màu ở độ phân giải thấp hơn, ví dụ mỗi nhóm bốn điểm chỉ giữ một giá trị màu. Ảnh xem bình thường gần như không khác, nhưng viền chữ đỏ trên nền xanh có thể bị lem màu.
Chia ảnh thành ô nhỏ và làm đơn giản từng ô. JPEG chia ảnh thành các ô 8 × 8 điểm, biến mỗi ô thành tổ hợp của những mẫu sóng từ mịn tới thô, rồi làm tròn mạnh tay những mẫu mịn, tức là chi tiết nhỏ. Mức chất lượng khi lưu quyết định làm tròn mạnh tới đâu. Nén quá mạnh thì ranh giới giữa các ô lộ ra thành khối vuông.
HEIC dùng cách chia linh hoạt hơn. HEIC dựa trên công nghệ nén video hiện đại, chia ảnh thành các khối có kích thước thay đổi theo nội dung và dự đoán từng khối từ vùng lân cận. Ở cùng mức chất lượng nhìn thấy, tệp HEIC thường nhỏ hơn JPEG đáng kể. Nhưng nó vẫn là nén có mất, và khi chuyển sang JPEG để gửi đi, ảnh lại qua thêm một lần nén nữa.
Khuyết điểm hay gặp khi nén mạnh. Khối vuông ở vùng mịn như trời, da, tường. Viền gợn như muỗi bay quanh chữ và đường nét tương phản. Dải màu bậc thang thay cho chuyển màu mượt ở bầu trời hoàng hôn. Mất kết cấu ở tóc, cỏ, vải, biến thành mảng bệt. Những thứ này bị phóng lên rõ khi in lớn hoặc khi đưa qua phần mềm làm nét.
So sánh nhanh các định dạng hay gặp
Bảng dưới không xếp hạng định dạng nào hơn, chỉ cho biết mỗi loại nén thế nào và hợp với việc gì. Hỗ trợ của từng thiết bị và phần mềm thay đổi theo phiên bản.
| Định dạng | Kiểu nén | Hợp với | Lưu ý khi phóng to, in |
|---|---|---|---|
| JPEG (JPG) | có mất, chỉnh được mức chất lượng | ảnh chụp, gửi đi, in ấn thông thường | mở được ở hầu hết mọi nơi; tránh lưu lại nhiều lần |
| HEIC (HEIF) | có mất, hiệu quả hơn JPEG | lưu ảnh chụp trong máy cho nhẹ bộ nhớ | một số máy tính, tiệm in chưa mở được; chuyển đổi là thêm một lần nén |
| PNG | không mất | ảnh chụp màn hình, hình vẽ, logo, ảnh có nền trong suốt | tệp ảnh chụp rất nặng; chuyển từ JPEG sang PNG không lấy lại chi tiết đã mất |
| WebP | có mất hoặc không mất tuỳ thiết lập | ảnh trên trang web | ảnh tải từ web hay ở dạng này; nhiều tiệm in yêu cầu đổi sang JPEG |
| TIFF | thường không nén hoặc nén không mất | lưu trữ, scan ảnh cũ, gửi in chất lượng cao | tệp rất nặng, nên giữ làm bản lưu trữ |
| Ảnh thô (RAW, DNG) | dữ liệu cảm biến gần như nguyên vẹn | người muốn tự chỉnh màu, sáng tối | phải xử lý rồi xuất ra định dạng khác mới dùng được |
Nếu chỉ nhớ một điều từ bảng, hãy nhớ: chuyển định dạng không bao giờ làm ảnh tốt hơn bản nguồn. Một tệp JPEG đã nén mạnh, đổi sang PNG hay TIFF thì nặng lên nhiều lần nhưng vẫn mang nguyên các khối vuông và vệt nhoè cũ, chỉ là từ nay không bị nén thêm.
Lưu đi lưu lại nhiều lần: ảnh xấu dần như thế nào
Mỗi lần mở một tệp JPEG, chỉnh một chút rồi lưu lại dạng JPEG, bộ nén chạy thêm một vòng và làm tròn thêm một lần. Ở mức chất lượng cao, mỗi vòng mất rất ít, mắt không thấy. Nhưng sau hàng chục vòng, hoặc vài vòng ở mức chất lượng thấp, các khuyết điểm cộng dồn: màu bệt hơn, viền gợn rõ hơn, khối vuông hiện ra ở vùng mịn. Hiện tượng này đôi khi được gọi là hao mòn qua các thế hệ.
Trong đời thường, vòng nén lặp không chỉ đến từ việc chỉnh sửa. Một tấm ảnh được gửi vào nhóm gia đình, có người lưu về rồi gửi sang nhóm khác, có người đăng lên mạng xã hội, có người chụp màn hình rồi gửi tiếp. Mỗi chặng là một lần thu nhỏ hoặc nén lại. Tấm ảnh lan truyền đến tay bạn sau năm sáu chặng có thể đã mất phần lớn chi tiết so với bản đầu tiên, dù trên điện thoại nó vẫn trông tạm được.
Xoay ảnh cũng là một bẫy nhỏ. Có phần mềm xoay ảnh bằng cách giải nén, xoay rồi nén lại; có phần mềm chỉ ghi một dòng thông tin cho biết ảnh cần xoay, không đụng tới dữ liệu. Cắt ảnh trong phần lớn ứng dụng cũng là nén lại. Nếu định làm nhiều bước, nên làm trên một bản không mất dữ liệu rồi chỉ xuất ra JPEG một lần ở cuối.
Mức chất lượng khi xuất ảnh: chọn bao nhiêu
Phần mềm chỉnh ảnh thường cho chọn mức chất lượng khi lưu JPEG, dạng thanh trượt từ 0 tới 100 hoặc từ 1 tới 12, có khi chỉ ghi thấp, vừa, cao, tối đa. Con số này không phải phần trăm chi tiết được giữ lại, và các phần mềm khác nhau không dùng cùng một thang. Thường thì các mức cao, khoảng 85 tới 95 trên thang 100, đã khó phân biệt với bản gốc khi xem bình thường, trong khi tệp nhẹ hơn mức tối đa khá nhiều.
Với ảnh gửi đi in, ảnh lưu trữ, hoặc ảnh còn định đem đi phóng to và làm nét, nên chọn mức cao nhất hoặc gần cao nhất. Lý do là phần mềm phóng to và làm sắc sẽ khuếch đại những khuyết điểm nhỏ mà bình thường không thấy. Với ảnh chỉ để xem trên màn hình hay đăng lên mạng, mức vừa đủ là hợp lý, đằng nào nền tảng cũng nén lại theo cách của họ.
Đừng nhầm mức chất lượng nén với số điểm ảnh. Một tệp có thể đủ 12MP nhưng nén ở mức thấp, hoặc chỉ 2MP nhưng nén ở mức cao. Hai thứ này độc lập với nhau, và cả hai đều ảnh hưởng tới khả năng in hay phóng to. Khi kiểm một tệp, hãy xem cả số điểm lẫn dung lượng: tệp đủ điểm mà nhẹ bất thường thường là đã nén quá mạnh.
Nén và phóng to: vì sao ảnh nén mạnh khó cứu
Phần mềm phóng to cổ điển nội suy giữa các điểm sẵn có. Nếu ảnh nguồn có khối vuông và viền gợn do nén, phần mềm coi đó là một phần của ảnh và phóng chúng lên to hơn. Bộ lọc làm sắc chạy sau đó còn làm các ranh giới khối rõ thêm. Kết quả là một tấm ảnh to hơn nhưng trông như được ghép từ những viên gạch.
Phần mềm phóng to bằng AI xử lý khéo hơn vì đã học cách nhận ra khuyết điểm nén điển hình và làm mịn chúng. Nhưng chính điều đó lại sinh ra rủi ro khác: những vùng mà nén đã xoá sạch chi tiết, như mái tóc, nếp vải, tán lá, sẽ được phần mềm điền vào kết cấu nó cho là hợp lý. Khuôn mặt nhỏ bị nén mạnh có thể được vẽ lại thành một khuôn mặt hơi khác, mắt và miệng không còn đúng người.
Vì vậy, trước khi đem một ảnh đi phóng to hay làm nét, việc đáng làm nhất là tìm bản ít bị nén nhất còn có, chứ không phải tìm phần mềm mạnh nhất. Cùng một công cụ, chạy trên bản gốc từ máy người chụp và chạy trên bản đã qua ba nhóm trò chuyện sẽ cho hai kết quả khác hẳn nhau.
Quy trình giữ ảnh ít hao nhất
Không cần phần mềm đặc biệt, chỉ cần một vài thói quen. Áp dụng cho ảnh quan trọng của gia đình, ảnh sản phẩm của cửa hàng, ảnh định đem in hay phục hồi.
- Giữ một bản gốc đúng như lúc nhận từ máy chụp hoặc máy scan, đặt trong thư mục riêng, không mở ra chỉnh trực tiếp.
- Khi cần chỉnh nhiều bước, lưu bản làm việc ở định dạng không mất dữ liệu như PNG, TIFF hoặc định dạng riêng của phần mềm chỉnh ảnh.
- Chỉ xuất ra JPEG một lần ở bước cuối, ở mức chất lượng cao, và đặt tên khác bản gốc.
- Khi gửi cho tiệm in, người phục hồi ảnh hay người thân, gửi dạng tệp đính kèm hoặc chọn tuỳ chọn chất lượng gốc thay vì gửi như ảnh thường.
- Khi nhận ảnh từ người khác, xin bản gốc từ người chụp thay vì lấy bản đã chuyển qua nhiều nhóm.
- Với ảnh định dạng HEIC, nếu nơi nhận không mở được, chuyển sang JPEG ở mức chất lượng cao một lần rồi dùng bản đó, không chuyển qua lại.
Quy trình này nghe có vẻ cầu kỳ, nhưng phần lớn chỉ là đặt tên và cất đúng chỗ. Khi một ngày bạn cần in tấm ảnh đó khổ lớn hoặc nhờ phục hồi, sự khác biệt giữa bản gốc và bản đã qua mười lần nén là rất lớn.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh HEIC có kém hơn ảnh JPEG không?
Không. Ở cùng mức chất lượng nhìn thấy, HEIC thường nhẹ hơn, và ở cùng dung lượng có thể giữ chi tiết tốt hơn. Bất tiện chính là một số máy tính, phần mềm cũ và tiệm in chưa mở được. Khi cần, chuyển sang JPEG ở mức chất lượng cao một lần là đủ.
Đổi ảnh JPEG sang PNG có làm ảnh nét hơn không?
Không. PNG chỉ giữ nguyên những gì đang có trong tệp JPEG, kể cả các khuyết điểm do nén. Tệp sẽ nặng hơn nhiều lần. Việc đổi chỉ có ích khi bạn sắp chỉnh sửa nhiều bước và muốn tránh nén thêm ở mỗi lần lưu.
Ảnh chụp màn hình nên lưu dạng nào?
Ảnh chụp màn hình có nhiều chữ và mảng màu phẳng, hợp với PNG vì giữ chữ sắc nét mà tệp không quá nặng. Nếu ảnh chụp màn hình chủ yếu là một bức ảnh chụp, lưu JPEG ở mức cao cũng được. Nhớ che thông tin cá nhân trước khi gửi đi.
Mở ảnh JPEG ra xem nhiều lần có làm ảnh xấu đi không?
Không. Chỉ có việc lưu lại dưới dạng nén có mất mới làm hao chi tiết. Mở xem, sao chép tệp, chuyển tệp sang máy khác bằng cáp hay qua dịch vụ lưu trữ ở chế độ gốc đều giữ nguyên từng điểm.
Có cách nào khôi phục chi tiết đã mất do nén không?
Không khôi phục được thông tin đã bỏ đi. Phần mềm khử khối nén và phần mềm AI có thể làm mịn khối vuông, giảm viền gợn, thậm chí vẽ lại kết cấu trông hợp lý. Kết quả có thể dễ nhìn hơn, nhưng chi tiết mới là phỏng đoán, nên không dùng cho việc cần chính xác.
Ảnh trên trang web định dạng WebP có in được không?
In được nếu đủ số điểm và bạn có quyền dùng ảnh đó, nhưng nhiều tiệm in yêu cầu JPEG hoặc TIFF. Chuyển một lần sang JPEG ở mức cao rồi gửi. Ảnh trên web thường đã được thu nhỏ cho vừa trang, nên kiểm số điểm trước khi tính chuyện in.